เวทีเสวนา “Bangkok’s Next Chapter: Growing with Water” บทต่อไปของกรุงเทพฯ: เติบโตไปกับสายน้ำ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของงาน “Sustainability Expo 2026” (SX2026) มหกรรมด้านความยั่งยืนที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคอาเซียนที่จัดขึ้นระหว่างวันที่ 6 – 15 พฤศจิกายน 2569 ซึ่งงานเสวนานี้ ได้รวบรวม 3 ผู้นำความคิดระดับประเทศ ได้แก่ ดร.ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร, นางวรรณพร พรประภา ผู้ก่อตั้งและกรรมการผู้จัดการ บริษัท พี แลนด์สเคป จำกัด และ นายปณต สิริวัฒนภักดี ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร กลุ่มบริษัท เฟรเซอร์ส พร็อพเพอร์ตี้ (ประเทศไทย) จำกัด (มหาชน) หรือ FPTร่วมสะท้อนมุมมองการเปลี่ยนผ่านกรุงเทพมหานครจากความเสี่ยงอุทกภัย สู่การเป็นเมืองที่พร้อมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Ready City) ผ่านการสร้าง "ธรรมนูญร่วมกัน" ระหว่างภาครัฐและเอกชน
งานเสวนาชี้ให้เห็นว่า กรุงเทพมหานครซึ่งเป็นพื้นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึงกำลังเผชิญความท้าทายจากปรากฏการณ์ Climate Change และ Rain Bomb ที่รุนแรงขึ้น กทม. จึงเน้นย้ำการลงทุนอุโมงค์ระบายน้ำและโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวเพื่อลดความเสียหาย ขณะที่ภาคเอกชนอย่าง วัน แบงค็อก ได้ร่วมรับภาระเมืองด้วยการออกแบบบ่อหน่วงน้ำใต้ดิน 5 บ่อใหญ่ รับน้ำฝนได้มากกว่าข้อกำหนด EIA เกือบ 2.3 เท่า พร้อมขยายพื้นที่เปิดโล่งและพื้นที่สีเขียวมากกว่า 50% ของอัตราส่วนพื้นที่ว่างต่อพื้นที่อาคารรวม (OSR) เพื่อช่วยลดปรากฏการณ์เกาะความร้อน (Urban Heat Island) ด้าน พี แลนด์สเคป เสนอให้นำหลักภูมิสถาปัตยกรรมแบบ Living Infrastructure และแนวพระราชดำริรัชกาลที่ 9 มาใช้บริหารจัดการน้ำแบบองค์รวม ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ ถึงปลายน้ำ มุ่งสร้างความร่วมมือ 4 ภาคส่วน ทั้งรัฐ วิชาการ ธุรกิจ และประชาชน เพื่อขับเคลื่อนเมืองให้เติบโตอย่างยั่งยืน
กทม. กางสูตร "4 เกลียว" สู้วิกฤตน้ำท่วม-เกาะความร้อน ชี้ผังเมืองแค่ “รัฐธรรมนูญ” ต้องอาศัยเอกชนร่วมสร้างเมือง
ดร.ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร (กทม.) เปิดเผย เปิดเผย ในงานเสวนาภายใต้หัวข้อ “Bangkok’s Next Chapter: Growing with Water” บทต่อไปของกรุงเทพฯ: เติบโตไปกับสายน้ำ ว่า บริบททางกายภาพของประเทศไทยที่มีพื้นที่สาธารณะประมาณ 60% และพื้นที่เอกชน 40% แต่ในพื้นที่กรุงเทพมหานครกลับไม่มีพื้นที่ป่าเขา โดยมีพื้นที่สาธารณะซึ่งส่วนใหญ่คือถนนและคลองเพียงประมาณ 10% เท่านั้น ส่วนพื้นที่อีก 90% ที่เหลือทั้งหมดเป็นกรรมสิทธิ์ของภาคเอกชน การบริหารจัดการเมืองและการอยู่ร่วมกับสายน้ำจึงไม่อาจอาศัยการบังคับใช้กฎหมายเพียงอย่างเดียวได้ แต่จำเป็นต้องสร้าง "ธรรมนูญร่วมกัน" ผ่านเครื่องมืออย่างผังเมือง โดยผังเมืองตั้งแต่ปี 2535 จนถึงฉบับปี 2556 ได้มีการปรับเปลี่ยนบทบาทไปตามการขยายตัวของเมือง เช่น การปรับเปลี่ยนพื้นที่โซนตะวันออกจากการเป็นฟลัดโซน (Flood Zone) หรือพื้นที่รองรับน้ำท่วม มาเป็นการเน้นเพิ่มประสิทธิภาพของระบบคลองระบายน้ำแทน
โดยพฤติกรรมการระบายน้ำตามธรรมชาติเมื่อฝนตกสู่พื้นดิน น้ำสามารถไหลไปได้ 2 ทาง คือ การไหลนองไปตามแนวนอน (Runoff) และการดูดซับลงสู่ใต้ดิน แต่การพัฒนาและก่อสร้างอาคารคอนกรีตจำนวนมากในเมือง ได้ลดทอนพื้นที่ซับน้ำตามธรรมชาติ ทำให้น้ำฝนไหลลงสู่ท่อระบายน้ำและคลองอย่างรวดเร็วกระทั่งเกิดปัญหาน้ำท่วมฉับพลัน กทม. จึงต้องกำหนดหลักเกณฑ์ขั้นต่ำในผังเมืองเพื่อให้เอกชนจัดเตรียมพื้นที่ซับน้ำ ทั้งนี้ในสภาวะปัจจุบันปัญหาสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง ได้ส่งผลกระทบอย่างรุนแรง ดังเช่นเหตุการณ์ในเดือนกันยายน 2569 ที่ผ่านมา ซึ่งมีฝนตกหนักสะสมในเวลาเพียง 3 วันสูงถึง 350 มิลลิเมตร ซึ่งมากกว่าปริมาณฝนเฉลี่ยตลอดทั้งเดือนกันยายนซึ่งอยู่ที่ 330 มิลลิเมตร โดยเฉพาะในคืนวันที่ 26 กันยายน 2569มีฝนตกหนักจนส่งผลให้เกิดน้ำท่วมขังในพื้นที่กรุงเทพฯประมาณ 20% แต่ด้วยระบบการบริหารจัดการและความร่วมมือ กทม. สามารถฟื้นฟู (Recover) สภาพเมืองกลับคืนมาได้ถึง 90% ภายในระยะเวลา 7 วัน
“ผังเมืองทำหน้าที่เปรียบเสมือนรัฐธรรมนูญของเมือง แต่ไม่สามารถเขียนครอบคลุมและบริหารจัดการน้ำในวิกฤตได้ทั้งหมด อีกทั้งการเวนคืนที่ดินเพื่อขยายคลองก็ทำได้ยากเนื่องจากผลกระทบต่อประชาชน การลงทุนโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำ (Water Infrastructure) จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง ในแต่ละปี กทม. ต้องจ่ายงบประมาณชดเชยความเสียหายจากน้ำท่วมสูงถึง 15,000 ล้านบาท ซึ่งเงินจำนวนนี้หากนำมาลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานจะช่วยป้องกันความเสียหายได้อย่างมหาศาล. สภาพกายภาพของกรุงเทพฯ มีความใกล้เคียงกับประเทศเนเธอร์แลนด์ ที่ต้องมีแนวคันกั้นน้ำตามแนวแม่น้ำเจ้าพระยา และใช้วิธีเร่งระบายน้ำผ่านระบบคลองและอุโมงค์ระบายน้ำ เช่น สวนเบญจกิติและสวนป่าสิริกิติ์ ซึ่งไม่ประสบปัญหาน้ำท่วม เนื่องจากมีอุโมงค์ระบายน้ำคลองไผ่สิงโตตั้งอยู่ห่างออกไปไม่เกิน 500 เมตร คอยรับน้ำจากย่านเศรษฐกิจเข้าสู่บึงแล้วผันออกสู่แม่น้ำเจ้าพระยาได้อย่างรวดเร็ว”ดร.ชัชชาติ กล่าว
ดร.ชัชชาติ กล่าวเพิ่มเติมว่า บทบาทของภาคเอกชนมีส่วนสำคัญอย่างยิ่งในการช่วยลดปรากฏการณ์เกาะความร้อน (Urban Heat Island) และการพัฒนาเมือง โดยภาครัฐสามารถกำหนดได้เพียงมาตรการขั้นต่ำ (Minimum Requirement) ในกฎหมาย เช่น การให้โบนัสพื้นที่ก่อสร้างหากมีบ่อหน่วงน้ำ หรือการกำหนดเปอร์เซ็นต์พื้นที่สีเขียวแต่ภาพเมืองที่สวยงามขึ้นในปัจจุบัน เกิดจากการที่ภาคเอกชนตระหนักถึงความยั่งยืน และย้ายพื้นที่สีเขียวจากหลังบ้านมาไว้หน้าบ้านเพื่อให้ประชาชนได้ใช้ประโยชน์ร่วมกัน หากปล่อยให้เมืองมีแต่คอนกรีต อุณหภูมิในเมืองจะพุ่งสูงขึ้น ทำให้น้ำระเหยเร็วและเกิดฝนตกหนักเฉพาะแห่ง (Rain Bomb) ในพื้นที่เมือง ขณะที่สวนสาธารณะอย่างสวนเบญจกิตติสามารถช่วยลดอุณหภูมิในพื้นที่รอบข้างลงได้ 1-2 องศาเซลเซียส. กทม. จึงเน้นย้ำสูตรสำเร็จในการขับเคลื่อนเมืองผ่าน 4 เกลียวความร่วมมือ ได้แก่ ภาคภาครัฐ (กทม.), ภาควิชาการ, ภาคธุรกิจ และภาคประชาชน ที่ต้องถักเกลียวร่วมกันอย่างแน่นหนาเพื่อนำพาเมืองไปสู่การเป็น Climate Ready City
นิยามใหม่ภูมิสถาปัตย์ "โครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต" ต่อจิ๊กซอว์สีเขียวแก้ปัญหาน้ำไร้พรมแดน
ด้าน นางวรรณพร พรประภา ผู้ก่อตั้งและกรรมการผู้จัดการ บริษัท พี แลนด์สเคป จำกัด กล่าวถึงบทบาทและคุณค่าของงานภูมิสถาปัตยกรรม (Landscape Architecture) ว่า ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความสวยงาม การตกแต่งเมือง หรือการประดับใจผู้คนเท่านั้น แต่แท้จริงแล้วคือ "โครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต" (Living Infrastructure) โครงสร้างนี้ประกอบด้วยองค์ประกอบทางธรรมชาติและระบบนิเวศวิทยาที่ซับซ้อน ทั้งพืชพรรณ ต้นไม้ ดิน น้ำ อากาศ ลม แสงแดด และปรากฏการณ์ธรรมชาติ งานออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมทำหน้าที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังในการกรองน้ำ รับน้ำ กักเก็บน้ำ หน่วงน้ำ ชะลอการไหลของน้ำ และนำน้ำกลับมาหมุนเวียนใช้ประโยชน์ในระบบ
การออกแบบนวัตกรรมน้ำในโครงการต่างๆ ได้น้อมนำแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) มาเป็นแบบอย่างในการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืนแบบบูรณาการ โดยเน้นความเข้าใจในธรรมชาติของน้ำซึ่งไร้รูปทรง และไม่รับรู้ถึงขอบเขตโฉนดที่ดินของเอกชนหรือเขตการปกครอง. การบริหารจัดการน้ำจึงต้องมองแบบองค์รวมทั้งระบบนิเวศ (Holistic Approach) แบ่งเป็น 3 ส่วน ได้แก่ ต้นน้ำ (การรักษาและฟื้นฟูดินและป่าไม้ให้ชุ่มชื้น), กลางน้ำ (การกักเก็บและนำน้ำไปใช้ประโยชน์ในมิติชีวิต เกษตรกรรม สังคม และเศรษฐกิจ) และ ปลายน้ำ (การบำบัดน้ำก่อนปล่อยลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติและทะเล)
สำหรับเทคนิคสำหรับประชาชนและบ้านเรือนทั่วไปในการช่วยหน่วงน้ำและเพิ่มพื้นที่ซับน้ำ สามารถปรับใช้พื้นที่สีเขียวให้เกิดประโยชน์หลากหลาย (Multi-purpose) เช่น สนามหญ้าที่ในภาวะปกติใช้ทำกิจกรรมพักผ่อน แต่ในยามวิกฤตอุทกภัยสามารถทำหน้าที่เป็นพื้นที่รับน้ำและหน่วงน้ำได้. นอกจากนี้ ควรพิจารณาสัดส่วนระหว่างพื้นผิวดาดแข็ง (Hardscape) กับพื้นที่ที่น้ำสามารถซึมผ่านได้ (Permeable Surface) รวมถึงการเลือกใช้วัสดุและพืชพรรณที่ทนทาน ฟื้นฟูสภาพได้ง่ายหลังน้ำลด. การต่อภาพพื้นที่สีเขียวย่อยๆ เข้าด้วยกัน (Green Jigsaw) จากทั้งภาคเอกชนและภาครัฐ จะรวมกันเป็นโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวที่มีคุณภาพและช่วยแก้ปัญหาน้ำของเมืองได้อย่างยั่งยืน
FPT ชูโมเดล"วัน แบงค็อก" กักเก็บน้ำเกินเกณฑ์ EIA 2.3 เท่า เปลี่ยนเมืองกับสายน้ำจาก "เพื่อนร่วมห้อง" สู่ "เพื่อนร่วมทีม"
ขณะที่ นายปณต สิริวัฒนภักดี ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร กลุ่มบริษัท เฟรเซอร์ส พร็อพเพอร์ตี้ (ประเทศไทย) จำกัด (มหาชน) หรือ FPT กล่าวถึงวิสัยทัศน์ในการพัฒนาโครงการมิกส์ยูสขนาดใหญ่ (Mega Mixed-use) เช่น วัน แบงค็อก (One Bangkok) ว่า การบริหารจัดการความเสี่ยงจากภัยอุทกภัย (Flooding Risk) และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ถือเป็นหัวใจสำคัญของการรับประกันความปลอดภัยของทรัพย์สินในอนาคต (Asset Proof & Future Protection). แม้โครงการจะมีความหนาแน่นสูง (High Density) แต่ต้องไม่สร้างภาระหรือปัญหาเพิ่มให้แก่เมือง โดยต้องออกแบบโครงสร้างพื้นฐานภายในโครงการให้สามารถรองรับและช่วยหน่วงน้ำให้แก่เมืองอย่างมีประสิทธิภาพ
ในรายละเอียดวิศวกรรมการจัดการน้ำในโครงการ วัน แบงค็อก ได้ก่อสร้างบ่อรับน้ำและบ่อหน่วงน้ำใต้ดิน (Retention/Detention Ponds) รวมทั้งสิ้น 5 บ่อใหญ่ (บริเวณถนนวิทยุ 2-3 บ่อ, ถนนพระราม 4 และด้านหลังโครงการ) ซึ่งมีความจุรวมในการกักเก็บน้ำมากกว่าข้อกำหนดตามการจัดทำรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ถึงเกือบ 2.3 เท่า (โดยมีบ่อขนาดใหญ่ที่รับน้ำได้ถึงบ่อละประมาณ 15,000 ลูกบาศก์เมตร) นอกจากนี้ ยังมีจุดผันน้ำออกจากโครงการ 3 จุด โดยมีการควบคุมการปล่อยน้ำ (Discharge Control) ร่วมกับ กทม. เพื่อไม่ให้น้ำฝนปริมาณมหาศาลทะลักลงสู่ท่อระบายน้ำหลักบนถนนพระราม 4 หรือคลองสาทร
นอกจากนี้ โครงการได้วางระบบหมุนเวียนน้ำ (Water Recycling) โดยการนำน้ำฝนและน้ำใช้แล้วมาผ่านกระบวนการบำบัดเป็นน้ำเกรย์วอเตอร์ (Grey Water) นำกลับมาใช้ในระบบลานน้ำพุ ระบบรดน้ำพื้นที่สีเขียว และระบบอาคาร เพื่อลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ. ขณะเดียวกัน ได้ออกแบบพื้นที่สีเขียวและพื้นที่เปิดโล่ง (Permanent Green Space) มากกว่า 50% ของสัดส่วนพื้นที่เปิดโล่งต่อพื้นที่อาคารครอบคลุม (OSR) ของพื้นที่ Footprint ทั้งหมด เพื่อทำหน้าที่เป็นปอดแห่งใหม่ขยายต่อจากสวนลุมพินี เปลี่ยนจากแนวคิดคอนกรีตแซงชัวรีสู่ป่าในเมือง (Urban Forest) ที่ช่วยเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity) และลดอุณหภูมิในเมือง
ส่วนโครงการปาร์คเวนเชอร์ส (Park Ventures) ในปี 2551 ถือเป็นโครงการแรกๆ ที่ริเริ่มการเปิดรั้วออกสู่สาธารณะและสร้างพื้นที่สีเขียวหน่วงน้ำ. ซึ่งนโยบายของ กทม. ในยุค ดร.ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ได้เปิดโอกาสให้ภาคเอกชนเข้ามาร่วมคิดและช่วยดูแลเมืองโดยไม่ยึดติดกับขั้นตอนทางราชการเดิม แต่เน้นผลลัพธ์เพื่อคุณภาพชีวิตของประชาชน การอยู่ร่วมกันระหว่างเมืองกับแม่น้ำจึงไม่ใช่เพียงแค่เพื่อนร่วมห้อง (Roommate) ที่ต้องคอยขัดแย้งกัน แต่ต้องเป็นเพื่อนร่วมทีม (Teammate) ที่ผนึกกำลังพัฒนาเมืองไปพร้อมกับการรักษาดุลยภาพทางธรรมชาติอย่างยั่งยืน
